Bài sơ tuyển: Về với đất võ trời văn

  • 11/04/2018
  • | Nguyễn Ngọc Oanh

Bình Định được mệnh danh là "đất võ trời văn"; Vương triều Vijaya (Chăm Pa) và hoàng đế Nguyễn Nhạc xưa kia chọn nơi đây làm kinh đô; Bình Định là nơi khởi nguyên chữ Quốc ngữ... những điều hấp dẫn ấy đã thôi thúc tôi tìm đến khám phá vùng đất này.

Đến Bình Định tôi may mắn tìm được một cỗ xe ngựa vẫn còn dang díu với thời gian ở bến Xe Ngựa ở phường Đập Đá. Lộc cộc quanh những ngọn tháp, qua những thành quách cũ, hít thở không khí cổ trang của "lối xưa xe ngựa hồn thu thảo", tôi như bị lôi cuốn vào trầm tích của đất hai vua, của những tháp Chăm hàng trăm năm phát họa sự phồn thịnh kinh tế, văn hóa trên con đường gốm sành một thời dần được hiện ra, đặc biệt là dọc sông Kôn.

Ấn tượng đầu tiên cho vùng đất võ là những tháp Chăm trầm mặc, trơ gan cùng tuế nguyệt hơn 10 thế kỷ. Nhiều công trình khảo cổ học phát hiện nhiều loại hình sản phẩm gốm cổ Bình Định minh chứng cho vùng đất Kinh đô Vijaya của vương quốc cổ Chămpa phát triển rực rỡ trong lịch sử cổ trung đại Đông Nam Á. Với vị trí là trung tâm chính trị, trong khoảng thời gian từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 13, vương triều Vijaya đã cho xậy dựng nhiều tòa thành có qui mô to lớn như thành Cha, thành Đồ Bàn, thành Thi Nại gắn liền với thương cảng Thị Nại nổi tiếng trong lịch sử ngoại thương của Chămpa. 

Bên trong các tòa thành, vương triều Vijaya đã cho xây dụng hệ thống đền tháp có qui to lớn mà nhiều cụm tháp, trong số đó vẫn còn đến ngày nay khá nguyên vẹn như tháp Cánh Tiên, tháp Phú Lốc, tháp Dương Long, tháp Bình Lâm, tháp Thủ Thiện, tháp Đôi, tháp Bánh Ít và nhiều phế tích tháp khác. Trong đó, Dương Long là tòa tháp gạch cổ có chiều cao cao nhất khu vực Đông Nam Á (43m, tương đương với các ngôi đền ở Ấn Độ). Gắn liền với hệ thống tháp cổ là những tác phẩm nghệ thuật điêu khắc đá tuyết vời thế hiện qua hệ thống phù điêu và tượng tròn với đường nét khỏe khoắn, hình khối rõ ràng, bay bổng và căng tràn sức sống. Trên những bức tường rêu phong, người ta nhận biết ở đó văn hoá được kiến tạo.

Quần thể tháp nằm quây quần ôm lấy thành Đồ Bàn tạo nên một kiến trúc đặc biệt trên một vùng đất đặc biệt. Hình như vì thế mà một lần về Bình Định, đứng trước tháp, nhạc sĩ Văn Cao thảng thốt:

"Từ trời xanh

rơi

vài giọt tháp Chàm

quanh Quy Nhơn".

Năm 2015, nhờ vào kiến trúc độc đáo của nó mà tháp Bánh Ít (tháp Bạc) được đưa vào cuốn sách  "1.001 công trình kiến trúc phải đến trong cuộc đời" của một nhóm tác giả người Anh và được xem là thành tựu kiến trúc kỳ vĩ của thế giới.

Gọi Bình Định là đất hai vua vì sau thời quốc vương Chiêm Thành là Chế Mân đã suy tàn thế kỷ XV thì thế kỷ XVIII hoàng đế Nguyễn Nhạc xây dựng thành Hoàng Đế ngay trên nền của thành Đồ Bàn. Để lưu danh sự nghiệp nhà Tây Sơn, người ta xây dựng một bảo tàng và đàn tế trời đất ngay trên quê hương của ba anh em tụ quân khởi nghĩa để bày tỏ sự tri ân và lòng người về chiêm bái. Nếu du khách đam mê về lịch sử, về vương quốc Chămpa, về thời Tây Sơn, chùa chiền thì bước chân chắc chắn bị níu lại nhiều ngày. Có người cho rằng, đây là nơi hội ngộ lịch sử và phát tích những anh hùng hào kiệt xưa nay, là vùng long mạch, tiềm ẩn và phát tích đế vương. Cảm giác khi quất ngựa chạy qua thành cũ như nghe cả tiếng vua quan chầu triều, nghe cả thời Chăm tự tình quanh ngôi tháp. 

Sau cánh đồng bảng lảng sương, thành quách đã là phế tích nhưng những làng nghề hàng trăm năm tuổi mang dấu vết cùng đình một thời rộn ràng quanh kinh đô xưa giờ vẫn còn rộn rịp. Dấu ấn rõ ràng nhất của một thời hưng thịnh là những làng đúc đồng, rèn, mỹ nghệ, dệt, bún, nón ngựa... phục vụ cho những cuộc chiến và đời sống khá giả ở vùng đất kinh đô. Đến nay, xung quanh vùng này vẫn còn hơn 30 làng nghề truyền thống có tuổi đời hàng trăm năm. Nếu đến làng nón ngựa Phú Gia, du khách sẽ ngỡ ngàng khi tận mắt nhìn những người nông dân ngồi dọc vỉa hè tỉ mỉ từng công đoạn làm nón ngựa (nón chỉ giành cho quan lại) mà cứ ngỡ như thời xa xưa; Nếu chịu thức dạy lúc ba giờ sáng sẽ giật mình trước sự lung linh nguyên sơ của chợ nón Gò Găng...

Con sông Kôn chảy ngang qua những làng nghề này chở nặng một miền văn hoá. Ngoằn ngoèo lối đi dẫn qua các làng quê, người ta thấy nhiều lò võ vẫn chiêu sinh, tập rèn. Điểm văn hóa nổi bật dọc sông Kôn từ thượng lưu đến hạ lưu là những làng võ tồn tại qua bao nhiêu đời. Đỉnh cao của võ Bình Định là cuộc chinh nam phạt bắc bách chiến bách thắng của ba anh em Tây Sơn hào kiệt. Du khách chỉ cần ghìm cương ngựa là được chiêm ngưỡng những đường quyền, roi biểu diễn đẹp mắt và có thể được chủ nhân dạy vài thế để trải nghiệm, thử sức mình với võ Bình Định.

Không chỉ say đắm với võ thuật, đến Bình Định còn được đi trên con đường mang tên Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Yến Lan, Chế Lan Viên, Quách Tấn, nghe văng vẳng những Thơ Điên, Điêu tàn, Mùa cổ điển, Bến Mi Lăng của nhóm Bàn thành tứ hữu (tên được lấy cảm hứng từ thành Đồ Bàn); nghe lâng lâng thơ tình Xuân Diệu, "nhà thơ mới nhất trong những nhà thơ mới"(Hoài Thanh)... một thời đã dấy lên phong trào Thơ Mới (1930-1945) làm thay đổi nền văn học dân tộc. Xen vào đó là những ca khúc của nhiều nhạc sĩ quê Bình Định đi vào lòng người bao thế hệ như Phạm Thế Mỹ, Trần Long Ẩn, Nguyễn Văn Hiên cùng những ca khúc của Trịnh Công Sơn sáng tác lúc học ở Quy Nhơn qua giọng ca của Quang Dũng, một ca sĩ quê Bình Định làm nao nao lòng người. Nói không ngoa rằng, đi giữa đất Bình Định là lạc vào giữa trời thơ.

Xuôi xuống hạ lưu, dòng sông Kôn chảy qua cảng thị Nước Mặn, nơi khởi nguyên chữ Quốc ngữ chúng ta đang viết hiện nay. Dấu tích cư sở của các nhà truyền giáo ở cảng thị Nước Mặn thế kỷ 17 đã được phực dựng lại. Đây là cư sở đầu tiên của các thừa sai dòng Tên được thành lập năm 1618, nơi các giáo sĩ ở làm việc và khởi thảo kí âm tiếng Việt bằng mẫu tự La Tinh. Trong một cuộc hội thảo về chữ Quốc ngữ ở Quy Nhơn năm 2015, GS sử học Phan Huy Lê khẳng định, Bình Định là một nhánh quan trọng trong khởi nguồn dòng chảy chữ Quốc ngữ. Tại tiểu chủng viện Làng Sông, gần cư sở này là nơi đặt một trong ba chiếc máy in đầu tiên ở Việt Nam, ấn phẩm phân phối trong nước và một số vùng lân cận.

Bình Định giành nhiều cảm xúc cho sự khám phá. Có thể phượt qua những cảnh đẹp mê hồn như Kỳ Co, Trung Lương, ngủ lại đêm với rùa biển trên đảo Hòn Khô; lướt qua cảnh đẹp của Bãi tắm Hoàng Hậu, Hầm Hô, nhìn ngắm tháp Chăm, dâng hương bảo tàng Quang Trung... Ai về Bình Định mà coi/ con gái Bình Định bỏ roi đi quyền như một lời mời da diết. Tuy nhiên để hiểu hết "con gái" võ thuật mà đầy chất thơ, biết đánh bài chòi, biết múa tuồng hát bội, biết trèo dừa, biết làm bánh ít lá gai và đội chiếc nón Gò Găng tròn như vành trăng ấy thì phải giành thời gian đắm mình, ngụp lặn  trong những tầng sâu văn hoá ở vùng đất này.

Bài sơ tuyển: Nỗi nhớ Tà Xùa

Những ngày tháng 10, tim tôi chùng lại khi nhìn hình ảnh con đường lên Tà Xùa bị lũ chia cắt, Yên Bái chìm trong tang thương.

Trần Thị Ngọc Huyền

Bài sơ tuyển: Tạp hóa lưu động miền Tây

Có một sự để ý là địa phương nào càng gần các điểm du lịch thì xe máy càng nhiều. Người buôn bán cứ chất hàng lên xe máy để kịp di chuyển từ điểm...

Trần Duy Trân

Bài sơ tuyển: Nghề “porter” ở Fansipan

Giàng và Nũ đèo trên vai chiếc gùi làm bằng tre, trong đó chứa đầy thức ăn, nước uống, lều bạt, túi ngủ và hành lý của khách. Mỗi gùi nặng cỡ 30 kg,...

Khương An